staro-sajmiste

Staro Sajmište

Staro Sajmište godinama ne postoji. Održavanje memorijalnog kompleksa prepušteno je malom broju ljudi koji su u njemu naseljeni. Zidove i krovove preostalih paviljona državna vlast je dodelila ugroženom stanovništvu, a određene delove su iz potrebe današnji stanovnici ilegalno zaposeli. Vreme i rat menjali su program i izgled kompleksa više puta. Trenutno stanje Starog Sajmišta je još jedna u nizu faza u vremenu koja, u odnosu na istoriju mesta, nadamo se, zauzima kratak period.

Prošlo je skoro 100 godina od kada je Beogradski sajam prvi put spomenut 1923. godine, kada je “Društvo za zemaljske izložbe” donelo odluku o formiranju međunarodnog sajma. Trenutak odabira lokacije za izgradnju Sajma takođe predstavlja istorijski momenat kako je upravo Staro Sajmište prvi kompleks koji je podignut “sa druge strane reke”. 1937. godine u peskovito zemljište postavljen je kamen temeljac čime je započeta priča o sajmu, sa svim svojim preokretima. Kompleks se brzo razvijao, u narednih 6 meseci podignuto je 6 paviljona, Centrala kula, Italijanski, Mađarski, Rumunski i Čehoslovački paviljon, kao i Spasićev paviljon koji je finansirala zadužbina veletrgovca Nikole Spasića. Nacrt sajma i većnu paviljona projektovali su arhitekte Rajko Tatić, Milivoj Tričković i Đorđe Lukić, dok je Centralnu kulu i Spasićev paviljon projektovao arhitekta Aleksandar Sekulić. Sajam je koncipiran kao novi grad trgovine, sa Centralnom kulom smeštenom u preseku osovina glavnih paviljona. Nakon prve faze izgrađeni su i Turski paviljon, Ribarski pavljon, Paviljon holandskog proizvođača “Filips” i Paviljon nemačkog rajha. Sajam je neko vreme ispunjavao svoju ulogu u potpunosti, cvetao je kao pokretač industrijskog i kulturnog napretka. Na primer, samo godinu dana od izgradnje, “Filips” emituje svoj prvi televizijski program na Balkanu iz paviljona Beogradskog sajma, a iste godine čehoslovački proizvođač automobila “Škoda” konstruiše padobranski toranj za obuku padobranaca, visok 74m, ujedno i najviši padobranski toranj u Evropi do tada.

Političke okolnosti svetskih razmera menjaju tok i razvoj Beogradskog sajma, rastući uticaj Trećeg rajha i Italijanskog fašističkog pokreta bio je očigledan. Paviljon nemačkog rajha ukrašen je zastavama sa nacističkim obležjima a Italjianskim paviljonom rukovodi Narodni fašistički institut. Izgradnju Jugoslovenskog paviljona za koncerte i muzičke manifestacije prekida izbijanje rata.

Vazdušnim napadom na Beograd kreće novo poglavlje u priči o Beogradskom sajmu. Rat je kod nas trajao predugih 11 dana nakon čega postajemo jedna od okupiranih zemalja nemačkih sila. U decembru 1941. paviljoni Beogradskog sajma adaptirani su i pretvoreni u koncentracioni logor za smeštanje jeverejskog i romskog stanovništva na području Srbije. Kako je reka Sava predstavljala istočnu granicu novoformirane Nezavisne Države Hrvatske logor je zvanično stajao na njihovoj teritoriji što je onemogućilo da čalnovi osoblja budu Srbi. Već sredinom decembra u logoru je bilo preko 7000 zatočenika smeštenih u razorenim objekitma bez osnovnih uslova za život. Sajmište se nalazilo na teritoriji pod kontrolom lokalne komande u Zemunu, logor je nazvan Judenlager Semlin – Jevrejski logor Zemun. Logor je zamišljen kao privremeni smeštaj za jevrejsko i romsko stanovništvo koje bi 1942. godine bilo premešteno u prihvatilište u Poljskoj. Međutim zbog nehumanih uslova veliki broj ljudi umirao je od promrzlina, gladi, upale pluća i raznih drugih oboljenja. U logoru je postojala i bolnica, smeštena u Spasićevom paviljonu, u kojoj je između ostalih radila Hilda Dajč, čija su 4 pisma upućena njenim prijateljicama sačuvana i daju nam najtačniji uvid u uslove života u Jevrejskom logoru Zemun. 1942. odlučeno je da transporta na istok neće biti, i Nemačka je ponudila sredstvo za rešavanje “jevrejskog pitanja u Srbiji”. Te godine, u logor je dovezen gasni kamion, vrlo jednostavno osmišljena naprava koju su u Nemačkoj zvali “sredstvo za ubijanje vaši”. Gasni kamion je sve u svemu, najobičniji kamion, čiji je auspuh podešen tako da svi njegovi izduvni gasovi idu dirketno u hermetički zatvoren tovarni odeljak u koji može da se smesti i do 100 ljudi. Logor je veoma brzo ispražnjen, može se reći i veoma lako sa obzirom na to da su se zatvorenici dobrovoljno prijavljivali za transport misleći da će biti premešteni u radni logor. Informacije o gasnom kamionu veoma detaljno nam ostavlja preživela Hedviga Šonhajn, koja je oslobođena kao švajcarska državljanka. 29. maja 1942. godine šef odseka za Jevreje u nemačkom ministarstvu inostranih poslova, proglašava Srbiju očišćenom od Jevreja, i Srbija postaje druga zemlja u Evropi u kojoj je izvršeno masovno i sistematsko ubijanje Jevreja. Iste godine jevrejski logor je raspušten. Od 1942. do 1944. Beogradski sajam ponovo je prenamenjen, međutim ovaj put mnogo manje drastično. Sajmište postaje privatni logor za pretežno srpske taoce, i u ovom periodu u logoru gine još desetine hiljada ljudi. Sajam konačno gubi svoju najtežu funkciju krajem 1944. godine, nakon bombardovanja u kome je veliki broj paviljona u potpunosti uništen. Nakon oslobođenja formira se Anketna komisija za ispitivanje zločina u logoru na Sajmištu koja zaklljučuje pitanja i informacije o samom logoru kao i o broju stradalih u istom, nakon čega je usledio period obnove države i grada samim tim i Beogradskog sajma.

Formiranje fizičke strukture Sajmišta ovakvog kakvim ga danas poznajemo počinje 1948. godine, sa početkom planova o izgradnji Novog Beograda, kada su na prostorima starog Beogradskog sajma smeštene omaldinske brigade. Od sajamskih paviljona uspešno su sanirani Spasićev, Čehoslovački, Italijanski, Mađarski, Turski i Rumunski paviljon, kao i Centralna kula. Nemački paviljon je takođe preživeo rat i prilikom izgradnje Novog Beograda korišćen je kao hangar, najveći Spasićev paviljon (logorska bolnica) pretvoren je u u centralu Generalne direkcije za izgradnju Novog Beograda, dok su ostali paviljoni pretvoreni ili zamenjeni radničkim stanovima i štabovima omladinskih brigada. Plan za izgradnju Novog Beograda je pauziran zbog ekonomske nestabilnosti i objekti se ponovno prenamenjuju do daljnjeg.

Manji paviljoni i zgrade omladinskih brigada adaptirane su u stambene jedinice dok su Centralna kula, Čehoslovački, Turski i Italijanski paviljon dati na korišćenje Udruženju likovnih umetnika Srbije. Čitava generacija umetnika, slikara, vajara i književnika našla je svoje mesto rada i života u prostorijama nekadašnjeg sajma i logora. Sajmište je tada postalo utočište za umetnike, i morbidna istorija mesta polako iščezava.

Postojali su razni pokušaji memorijalizacije sajmišta, prvenstveno kao najvećeg spomenika stradalim u drugom svetskom ratu, a zatim i svim njegovim propratnim ulogama. Kao što je na početku teksta spomenuto, vlast je prepustila ove prostore, prepustila ih je neverovatno ljubaznim ljudima koji su odavno zaboravili granicu između privatnog i javnog, i kojima neće smetati da prošetate njihovim prostorom sa fotoaparatima. Sećanje ponovo nestaje, godinama se vodi polemika oko obeležavanja prostora dok se paralelno godinama na tom mestu ništa primetno ne menja. Ipak, menjaju se sitnice, menjaju se otirači na ulaznim vratima, menja se cveće i baštenski patuljci, menja se sedamdeset godina star daščani pod i prazne se pepeljare na hodnicima. Uvodi se kablovska i postavljaju se poštanski sandučići. Menjaju se zainteresovane strane.


1. Šta: Staro Sajmište, nekadašnji Beogradski sajam, Jevrejski logor Zemun, Privatni logor, Sedište plana projekta Novi Beograd i Umetničko naselje.

2. Gde: Staro Sajmište, Gradska opština Novi Beograd

3. Kako doći: Tramvaj: 7, 9 Autobus: 60, 78, 83, 85, 35, 18 Trolejbus: 29 LINK KA MAPI

4. Ulazak: Postoji samo nekoliko objekata u koje se može ući. Centrala Kula je u poptunosti zatvorena i nije moguće ući. Objekti omladniskih brigada su otvoreni, u njima trenutno stanuju ugrožene porodice ali je moguće prošetati objektima, iz našeg iskustva, stanovnici nisu imali problem sa tim. Spasićev paviljon je u funkciji obdaništa i restorana, ukoliko dođete u radnom vremenu moguće je prošetati se objektom. Italjanski pavljon je napušten, ulaz je otvoren i nema obezbeđenja. Deo Turskog paviljona je restoran “Biber i So”, što je ujedno i jedini deo paviljona koji je moguće obići. Paviljon Nemačkog Rajha je takođe moguće obići, sa tim da se u njemu trenutno nalaze automehaničarske radionice.

5. Ocena pristupačnosti: 5/10

6. Opasnosti: Opasnost od urušavanja objekata postoje u Italjanskom paviljonu, postoji minimalna opasnost od pasa lutalica. Stanovnici sa kojima smo se mi susreli nisu imali nikakav problem sa našim obilaskom.

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *